Linux dünyasında yeni bir dağıtım denemek oldukça kolaydır. Bir ISO dosyası indirip USB belleğe yazdırabilir, birkaç dakika içerisinde sistemi kurabilirsiniz. Ancak kurulumun kolay olması, her dağıtımın her bilgisayarda aynı şekilde çalışacağı anlamına gelmez.
Yeni bir dağıtımı denemeden önce birkaç noktayı kontrol etmek, kurulumdan sonra karşılaşabileceğiniz birçok problemi önceden engelleyebilir.
1. Önce donanımınızı tanıyın
Bir Linux dağıtımını seçerken ilk bakmanız gereken şey bilgisayarınızın donanımıdır.
Özellikle ekran kartı, Wi-Fi adaptörü, Bluetooth cihazı ve depolama denetleyicisi önemlidir. Linux kernelinde donanım desteği bulunuyor olsa bile, kullandığınız kernel sürümü veya firmware (bellenim) paketleri nedeniyle bazı cihazlar düzgün çalışmayabilir.
Örneğin NVIDIA ekran kartına sahip bir sistemde sürücü kurulumu, yalnızca Intel veya AMD grafik birimine sahip bir sisteme göre farklı olabilir. Benzer şekilde bazı Wi-Fi adaptörlerinde kernel sürücüsü bulunsa bile firmware eksikliği bağlantının çalışmamasına neden olabilir.
Kurulumdan önce mevcut sisteminizde donanımınızı listelemek iyi bir fikirdir:
lspci
lsusbDaha ayrıntılı bilgi için:
lspci -közellikle faydalıdır. Bu komut hangi donanımın hangi kernel sürücüsü tarafından kullanıldığını görmenizi sağlar.
2. Kernel sürümüne bakın
Dağıtımlar arasında önemli farklardan biri kullandıkları kernel sürümüdür.
Yeni bir donanıma sahipseniz daha güncel bir kernel; eski ve iyi desteklenen bir donanıma sahipseniz daha muhafazakâr bir kernel tercih edilebilir.
Ancak “en yeni kernel = en iyi kernel” şeklinde düşünmemek gerekir.
Yeni kernel sürümleri yeni donanım desteği ve hata düzeltmeleri getirebilirken, bazı sistemlerde yeni regresyonlar da ortaya çıkabilir.
Kullandığınız kernel sürümünü mevcut sisteminizde şu şekilde görebilirsiniz:
uname -rDağıtımın hangi kernel sürümünü sunduğunu da kurulumdan önce kontrol etmek faydalıdır.
3. Wi-Fi (İnternet) çalışıyor mu?
Bu küçük gibi görünen ama kurulum sonrasında oldukça can sıkıcı olabilen bir konu.
Özellikle kurulum sırasında internet bağlantısına ihtiyaç duyan dağıtımlarda Wi-Fi sürücüsünün çalışmaması ciddi problem oluşturabilir.
Mümkünse dağıtımın Live ortamını başlatıp Wi-Fi bağlantısını test edin.
Sadece internete bağlanabiliyor olmanız da yeterli değil. Bluetooth, uyku/uyanma, harici monitör ve ses gibi temel donanımları da kontrol etmek iyi olur.
4. Ekran kartını ve harici monitörü test edin
Linux’ta grafik yığını dağıtıma göre değil, çoğunlukla kernel + Mesa + Wayland/X11 + ekran kartı sürücüsü kombinasyonuna göre şekillenir.
Bu nedenle masaüstünün açılması her şeyin düzgün çalıştığı anlamına gelmez.
Özellikle şunları test edin:
- Harici monitör
- Farklı çözünürlükler
- Yenileme hızı
- Donanım hızlandırması
- Video oynatma
- Uyku/uyanma
- Wayland/X11 uyumluluğu
- Varsa VRR (buna başka bir postta, Fedora üzerinden değineceğiz)
Harici monitör kullanıyorsanız bunu özellikle kurulumdan önce test etmek mantıklıdır. Masaüstünün açılmasıyla ekran kartının bütün özelliklerinin düzgün çalışması aynı şey değildir.
5. Paket yöneticisini ve depoları inceleyin
Dağıtım seçerken yalnızca masaüstü ortamına bakmak yerine paket ekosistemine de bakmak gerekir.
Debian/Ubuntu tarafında apt, Fedora tarafında dnf, Arch tarafında pacman gibi farklı paket yöneticileri bulunur.
Önemli olan yalnızca komutların farklı olması değildir. Paketlerin güncelliği, üçüncü taraf depolar, güvenlik güncellemeleri ve topluluk tarafından sağlanan paketler de günlük kullanım deneyimini etkiler.
Kullanacağınız yazılımların dağıtım üzerinde nasıl kurulacağını önceden kontrol edin.
Örneğin geliştirme araçları, IDE’ler, Docker, Steam veya kullandığınız özel yazılımlar için resmi paket veya güvenilir bir dağıtım yöntemi bulunuyor mu?
6. Masaüstü ortamından fazlasına bakın
Bir dağıtımı yalnızca GNOME, KDE Plasma veya başka bir masaüstü ortamından ibaret düşünmemek gerekir.
Aynı masaüstü farklı dağıtımlarda farklı kernel, Mesa, systemd, paket sürümleri ve varsayılan ayarlarla çalışabilir.
Bu nedenle “Bu dağıtım GNOME kullanıyor, o zaman deneyim aynı olur.” demek doğru değildir.
Masaüstü ortamı önemli olsa da sistemin geri kalanını da değerlendirmek gerekir.
7. Kurulumdan önce yedek alın
En önemli madde bu.
Yeni bir dağıtım denemek istiyorsanız önemli dosyalarınızın yalnızca bilgisayarınızda bulunmadığından emin olun.
Özellikle disk bölümlendirmesi yapacaksanız:
Bu diskte önemli bir şey yok.
cümlesini gerçekten doğrulayın.
Yanlış diski seçmek veya yanlış bölümü biçimlendirmek, Linux dağıtımını denemekten çok daha pahalıya mal olabilir.
Önemli dosyalarınızı harici diske, NAS’a veya güvenilir bir bulut hizmetine yedekleyin.
Yedeğin gerçekten çalıştığını da kontrol edin. Dosyanın yedeklenmiş olması ile gerektiğinde geri yüklenebilir olması aynı şey değildir.
8. Geri dönüş planınız olsun
Yeni dağıtımı kurmadan önce şu sorunun cevabını bilin:
Beğenmezsem eski sisteme nasıl döneceğim?
Diskinizin bölüm tablosunu, EFI bölümünü ve önemli dosyalarınızı bilmek burada oldukça faydalıdır.
Daha da iyisi, mevcut sisteminizin disk imajını veya önemli bölümlerinin yedeğini almaktır.
Böylece dağıtım denemesi başarısız olduğunda “şimdi ne yapacağım?” noktasında kalmazsınız.
9. Live ortamı küçümsemeyin
Live ISO yalnızca kurulum sihirbazını açmak için değildir.
Kurulum yapmadan önce sistemi test etmek için en iyi araçlardan biridir.
Live ortamında birkaç dakika geçirerek şunları kontrol edebilirsiniz:
Wi-Fi
Bluetooth
Ses
Ekran kartı
Harici monitör
Klavye
Touchpad
Uyku/uyanma
Diskler
USB cihazlarıBunlardan biri çalışmıyorsa, kurulumdan sonra mucizevi şekilde düzelmesini beklemek yerine problemin nedenini araştırmak daha mantıklıdır.
Sonuç
Linux dağıtımı seçmek çoğu zaman “hangi dağıtım daha iyi?” sorusundan çok “hangi dağıtım benim donanımım ve kullanım şeklim için daha uygun?” sorusudur.
Kurulumdan önce donanımınızı tanıyın, Live ortamını deneyin, kernel ve sürücü desteğini kontrol edin ve mutlaka bir geri dönüş planınız olsun.
Bunları yaptıktan sonra dağıtım seçmek çok daha kolay hale gelir.
Ve en önemlisi: Linux’ta dağıtım değiştirmekten korkmayın.
Bozulan bir sistemi düzeltmek de Linux öğrenmenin bir parçasıdır.